Białe włosy lodowe na gałęzi. Dlaczego wyrastają na próchniejącym drewnie?
Biała, jedwabista czupryna wyrastająca z martwej gałęzi wygląda jak wata cukrowa albo kłębek delikatnych nici. W rzeczywistości to lodowe włosy, nazywane również lodem włóknistym. Pojedyncze włókna mają około 0,01–0,02 mm średnicy, a wyjątkowo długie osiągają nawet 20 cm. Nie są pleśnią, grzybnią ani zwykłym szronem. Powstają z wody znajdującej się w próchniejącym drewnie, kiedy lekki mróz spotyka się z dużą wilgotnością i aktywnością grzyba Exidiopsis effusa. W polskich lasach można je zobaczyć późną jesienią i zimą, ale sprzyjające warunki często utrzymują się zaledwie przez kilka godzin.
Dlaczego lodowe włosy wyrastają właśnie z próchniejącego drewna?
Najważniejsze jest wilgotne, martwe drewno drzew liściastych. Rozkładające się gałęzie buku, brzozy, dębu czy grabu zawierają drobne kanaliki i pory, którymi przemieszcza się woda. Grzyby rozkładające drewno zmieniają jego strukturę, a porowaty materiał może zatrzymywać wilgoć potrzebną do powstania lodowych włókien.
Zjawisko nie polega jednak na zwykłym zamarznięciu mokrej gałęzi. W temperaturze nieznacznie niższej od 0°C część wody wewnątrz bardzo drobnych porów pozostaje ciekła, chociaż na powierzchni drewna tworzy się już lód.
Zamarzanie następuje przy ujściu porów drewna, na granicy między wodą a lodem. Oddziaływania fizyczne w tym miejscu powodują dopływ kolejnych porcji ciekłej wody. Nowy lód odkłada się przy nasadzie włókna, stopniowo wydłużając jego strukturę. Mechanizm ten określa się mianem segregacji lodu.
Właśnie dlatego włosy wyglądają, jakby wyrastały bezpośrednio z gałęzi. Nie tworzą się na nienaruszonej korze, lecz na odsłoniętym drewnie albo w miejscach, gdzie kora odstaje.
Dobrym przykładem jest obserwacja Nadleśnictwa Drygały z grudnia 2021 roku. W leśnictwie Myszki udokumentowano lodowe włosy na martwej gałęzi czeremchy zwyczajnej. To istotny szczegół: chociaż często wskazuje się buki i brzozy, zjawisko nie ogranicza się wyłącznie do tych gatunków.
Podczas poszukiwań najlepiej sprawdzać:
-
Opadłe gałęzie liściaste, szczególnie wilgotne, częściowo pozbawione kory.
-
Drewno w początkowym lub umiarkowanym stadium rozkładu, które zachowało jeszcze swoją strukturę.
-
Zacienione fragmenty dna lasu, gdzie drewno wolniej wysycha i nagrzewa się po wschodzie słońca.
Świeża, zdrowa gałąź z nienaruszoną korą jest znacznie gorszym miejscem obserwacji. Nie ma też sensu celowo odrywać kory ani moczyć znalezionego patyka. Sama obecność wody i odkrytej powierzchni nie wystarcza do wytworzenia jedwabistych włókien.
Jaką rolę odgrywa grzyb Exidiopsis effusa?
Łojówka różowawa (Exidiopsis effusa) to grzyb związany z martwym drewnem liściastym. Należy do rodziny uszakowatych. Jego owocnik jest cienki, rozpostarty na powierzchni drewna, często białawy, różowawy lub szarawy. Nie przypomina klasycznego grzyba z kapeluszem, dlatego łatwo go przeoczyć.
Związek łojówki z lodowymi włosami potwierdzili w 2015 roku Diana Hofmann, Gerhard Preuss i Christian Mätzler. Wyniki opublikowali w czasopiśmie naukowym Biogeosciences.
Badacze wykazali, że Exidiopsis effusa występował na wszystkich analizowanych próbkach drewna wytwarzających lodowe włosy. Następnie porównali zachowanie próbek zawierających aktywne grzyby z drewnem poddanym działaniu wysokiej temperatury lub środków grzybobójczych.
Rezultat pokazał wyraźną różnicę. Po wyeliminowaniu aktywności grzybów charakterystyczne lodowe włókna przestawały się tworzyć, chociaż fizyczne warunki zamarzania pozostawały podobne.
To rozstrzygnęło ważną kwestię: grzyb nie pompuje wody przez drewno i nie jest źródłem siły napędzającej wzrost lodu. Za jej przemieszczanie odpowiadają procesy fizyczne zachodzące na granicy drewna, wody i lodu.
Grzyb odpowiada przede wszystkim za utrzymanie niezwykłego kształtu kryształów. Bez jego aktywności lód może tworzyć bardziej zwarte struktury, zamiast pozostawać zbiorem oddzielnych, cienkich pasm.
Naukowcy wskazali, że substancje organiczne związane z rozkładem drewna prawdopodobnie hamują rekrystalizację lodu, czyli łączenie się drobnych kryształów w większe. W wodzie po stopieniu włókien wykryto między innymi związki związane z rozkładem ligniny oraz garbników. Nie ustalono jednak jednoznacznie, która substancja odpowiada za stabilizację lodowych włosów.
To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Jeśli na martwej gałęzi pojawiła się zwykła skorupa lodowa, nie oznacza to automatycznie, że drewno zawiera zbyt mało wody. Może brakować odpowiedniej aktywności biologicznej albo warunków umożliwiających zachowanie cienkich włókien.
Nie da się też zagwarantować powstania lodowych włosów przez samo umieszczenie wilgotnego drewna w zamrażarce. Zbyt szybkie wychłodzenie, niewłaściwa wilgotność i brak odpowiedniego grzyba mogą zakończyć doświadczenie powstaniem zwykłej bryłki lodu.
Gdzie w polskich lasach szukać lodowych włosów i jak odróżnić je od szronu?
W Polsce lodowe włosy obserwowano między innymi w Puszczy Białowieskiej, na Mazurach, Pomorzu i w lasach zachodniej części kraju. Nadleśnictwo Browsk opisało to zjawisko 31 stycznia 2025 roku, wskazując na jego związek z łojówką różowawą. Wcześniejsze obserwacje pochodzą również z Nadleśnictwa Hajnówka, a w grudniu 2024 roku leśnicy z Nadleśnictwa Borki fotografowali podobne struktury w okolicach Węgorzewa.
W Nadleśnictwie Kłodawa lodowe włosy udokumentowano w lasach okolic Gorzowa Wielkopolskiego. Z kolei w grudniu 2022 roku zdjęcia udostępniło Nadleśnictwo Lipka w Wielkopolsce.
Nie są to jednak miejsca, w których zjawisko można zobaczyć na zamówienie. O powodzeniu poszukiwań bardziej decyduje pogoda niż sam adres nadleśnictwa.
Największe szanse daje następujący układ warunków:
-
Temperatura: niewielki mróz, przykładowo od około -1 do -3°C. To praktyczna wskazówka do wyboru terminu, a nie ścisły zakres występowania zjawiska.
-
Wilgotność: wilgotne drewno po deszczu, mgle albo odwilży, przy jednocześnie dużej wilgotności powietrza.
-
Wiatr: najlepiej słaby, ponieważ suche i ruchliwe powietrze przyspiesza utratę lodu.
-
Pora obserwacji: wczesny ranek, zanim bezpośrednie promienie słońca podniosą temperaturę powierzchni gałęzi.
-
Pokrywa śnieżna: najlepiej niewielka lub żadna, ponieważ śnieg może całkowicie zakryć lodowe struktury.
Przykładowo, po deszczowym dniu i spokojnej nocy z temperaturą -2°C rozsądniej wybrać poranny spacer po lesie liściastym niż czekać do południa. Przy silniejszym mrozie, suchym powietrzu i grubej warstwie śniegu szanse na zauważenie włókien są znacznie mniejsze.
Lodowych włosów nie należy mylić ze zwykłym szronem, mimo że oba zjawiska pojawiają się w chłodnych warunkach.
Szron powstaje przede wszystkim wskutek bezpośredniego osadzania się pary wodnej z powietrza w postaci lodu na wychłodzonych powierzchniach. Można go zobaczyć na trawie, liściach, korze, płotach i metalowych elementach. Często ma postać rozgałęzionych kryształków, igiełek lub drobnych piórek.
Natomiast lodowe włosy powstają z wody pochodzącej z wnętrza drewna. Są wyjątkowo cienkie, przeważnie nierozgałęzione i ułożone w równoległe pasma, które mogą skręcać się w fale oraz loki.
Najprostszy test terenowy polega na obejrzeniu miejsca, z którego wyrasta biała struktura. Jeżeli pokrywa równomiernie liście, korę i sąsiednie źdźbła trawy, najprawdopodobniej jest to szron. Jeśli skupia się na odsłoniętej powierzchni jednej próchniejącej gałęzi, tworząc jedwabistą czuprynę, wygląd przemawia za lodowymi włosami.
Nie trzeba ich dotykać, żeby to sprawdzić. Delikatna struktura łatwo pęka i topnieje pod wpływem ciepła dłoni. Lepiej wykonać zdjęcie z bliska, najlepiej pod niewielkim kątem, aby było widać zarówno pojedyncze pasma, jak i powierzchnię drewna, z której wyrastają.
FAQ – najczęstsze pytania o lodowe włosy
Czy lodowe włosy są odmianą grzyba?
Nie. To prawdziwy lód zbudowany z wody. Grzyb Exidiopsis effusa wpływa na jego strukturę i pomaga utrzymać cienkie włókna.
Czy lodowe włosy pojawiają się tylko zimą?
Nie wyłącznie. Mogą powstawać również późną jesienią i podczas wczesnowiosennych przymrozków, jeżeli drewno jest wilgotne, a temperatura spada nieco poniżej zera.
Jak długo utrzymują się na gałęzi?
Zazwyczaj kilka godzin, choć w sprzyjających warunkach mogą przetrwać dłużej. Przy ociepleniu topnieją, a w zimnym, suchym powietrzu mogą zanikać wskutek sublimacji.
Czy ta sama gałąź może ponownie wytworzyć lodowe włosy?
Tak. W badaniach obserwowano drewno wytwarzające lodowe włosy wielokrotnie przez ponad dwa lata. Warunkiem pozostaje odpowiednia wilgotność, temperatura oraz aktywność grzyba.
Czy znalezienie lodowych włosów oznacza, że drzewo jest chore?
Nie. Zjawisko jest związane przede wszystkim z rozkładającym się drewnem. Nawet jeśli występuje na gałęzi pozostającej na drzewie, nie oznacza automatycznie choroby całego drzewa.
Czy można samodzielnie wyhodować lodowe włosy?
Nie ma prostej, niezawodnej metody. Samo zmoczenie gałęzi i wystawienie jej na mróz nie wystarcza. Potrzebne są odpowiednia struktura drewna, aktywność grzyba i właściwe warunki fizyczne.
Jeśli chcesz zobaczyć lodowe włosy na własne oczy, zacznij od sprawdzenia godzinowej prognozy temperatury i wilgotności. Wybierz poranek po wilgotnym dniu i nocy z lekkim mrozem. W lesie najpierw oglądaj leżące w cieniu, częściowo pozbawione kory gałęzie drzew liściastych. Nie rozrywaj ich i nie zdejmuj kory w poszukiwaniu grzyba. Najciekawsze włókna mogą zniknąć, zanim skończysz oglądać kolejną gałąź.
