Radar pokazuje opad, a pod chmurą jest sucho. Jak rozpoznać, że opad nie dociera do ziemi?
Mapa radarowa pokazuje opad dokładnie nad twoją miejscowością. Kolory sugerują deszcz, czasem nawet dość intensywny, ale chodnik pozostaje suchy, a deszczomierz wskazuje zero. Nie musi to oznaczać błędu radaru. Radar meteorologiczny wykrywa krople wody i cząstki lodu w atmosferze, a nie bezpośrednio opad docierający do powierzchni ziemi. Między chmurą a gruntem może znajdować się warstwa suchego powietrza, w której deszcz wyparowuje, a kryształki lodu sublimują. Takie zjawisko nazywa się virga. Żeby je rozpoznać, trzeba zestawić obraz radarowy z obserwacją chmur, warunkami wilgotnościowymi i rzeczywistym pomiarem opadu.
Dlaczego radar widzi deszcz, którego nie ma przy ziemi?
Radar meteorologiczny wysyła impulsy mikrofalowe i rejestruje sygnał rozproszony przez krople deszczu, płatki śniegu oraz inne cząstki znajdujące się w atmosferze. Wynikiem pomiaru jest odbiciowość radarowa, wyrażana w dBZ. Im silniejsze echo, tym zazwyczaj większa ilość lub rozmiar wykrywanych hydrometeorów. Nie jest to jednak bezpośredni pomiar milimetrów deszczu, które spadły na ziemię.
Istotny jest rodzaj oglądanej mapy. Produkt CMAX, wykorzystywany również w polskim systemie POLRAD, pokazuje maksymalną odbiciowość w całej pionowej kolumnie atmosfery. Wystarczy więc wyraźne echo na wysokości kilku kilometrów, żeby na mapie pojawił się kolor sugerujący opad. Produkty szacujące natężenie opadu przy powierzchni, takie jak SRI czy łączący kilka rodzajów danych RainGRS IMGW-PIB, są lepszym punktem odniesienia do oceny sytuacji na ziemi. Nadal pozostają jednak oszacowaniami, a nie pomiarem wykonanym na konkretnym chodniku czy polu.
Drugim ograniczeniem jest wysokość wiązki radarowej. Radar nie obserwuje całej atmosfery pionowo nad każdym punktem z jednakową dokładnością. Wiązka jest skierowana pod niewielkim kątem i wraz z odległością od urządzenia znajduje się coraz wyżej względem gruntu.
Przy najniższym kącie elewacji wynoszącym około 0,5° i standardowym założeniu propagacji fal:
-
50 km od radaru – środek wiązki znajduje się około 0,6 km powyżej poziomu anteny.
-
100 km od radaru – wysokość wzrasta do około 1,5 km.
-
150 km od radaru – środek wiązki przebiega już około 2,6 km powyżej poziomu anteny.
Są to wartości orientacyjne. Rzeczywista wysokość wiązki nad terenem zależy także od ukształtowania powierzchni, położenia anteny i refrakcji atmosferycznej. Co więcej, przy szerokości wiązki wynoszącej 1° jej pionowy przekrój w odległości 100 km ma około 1,7 km. Radar obejmuje więc znaczną warstwę powietrza, a nie pojedynczy poziom.
Przykład jest prosty: radar wykrywa deszcz na wysokości 1,5 km, ale poniżej znajduje się sucha warstwa atmosfery. Krople mogą w niej całkowicie wyparować. Na ekranie nadal widać echo, mimo że przy ziemi nie spada nic.
Im dalej od radaru, tym ostrożniej należy interpretować słabe echo jako opad przy gruncie. Szczególnie dotyczy to terenów górskich, gdzie ukształtowanie powierzchni dodatkowo utrudnia pomiar. Nie należy jednak przyjmować, że każdy brak deszczu przy odległym echu oznacza virgę. Przyczyną rozbieżności mogą być również zakłócenia, echo od obiektów niemeteorologicznych albo niedokładności przetwarzania danych.
Virga – jak powstaje opad, który znika pod chmurą?
Najbardziej charakterystycznym objawem virgi są pionowe lub ukośne smugi zwisające z podstawy chmury, które stopniowo stają się coraz słabsze i zanikają przed dotarciem do powierzchni ziemi. Wyglądają jak fragment deszczu zawieszony w powietrzu. Przy odpowiednim oświetleniu można dostrzec, że dolna część smugi jest rozmyta, a poniżej nie ma już widocznych opadów.
Mechanizm zależy od temperatury i wilgotności powietrza.
Jeżeli z chmury wypadają krople deszczu, w suchej warstwie zaczynają parować. Przemiana cieczy w parę wodną wymaga energii, która jest pobierana z otoczenia i samych kropli. Powietrze ulega ochłodzeniu, a krople tracą masę. Gdy sucha warstwa jest dostatecznie głęboka, mogą zniknąć całkowicie.
Zimą podobne zjawisko dotyczy śniegu. Kryształki lodu mogą sublimować, czyli przechodzić bezpośrednio ze stanu stałego w parę wodną, bez wcześniejszego topnienia. Jest to możliwe także przy temperaturze ujemnej, jeśli powietrze jest odpowiednio suche względem lodu. W innych warunkach płatki najpierw się topią, a następnie powstała woda paruje.
O tym, czy opad dotrze do ziemi, decydują przede wszystkim głębokość suchej warstwy, wilgotność na różnych wysokościach, wielkość cząstek i tempo ich opadania. Sama niska wilgotność przy powierzchni nie wystarcza do pewnego rozpoznania virgi.
Udokumentowany przykład pochodzi z 25 stycznia 2017 roku z El Paso w Teksasie. Badacze analizujący to zdarzenie zestawili obserwacje radarowe, pomiary naziemne, dane z ceilometru i pionowe profile atmosfery.
-
Klatka radarowa: radar NEXRAD KEPZ w Santa Teresa w Nowym Meksyku wykazał 25 stycznia o 08:56 UTC echo słabego opadu nad kampusem University of Texas at El Paso (UTEP). Odbiciowość w tym rejonie odpowiadała wartości około 20 dBZ.
-
Smugi opadu: ceilometr Vaisala CL31 zarejestrował opad zanikający poniżej podstawy chmur. Badacze wyróżnili okres występowania virgi od 08:00 do 13:00 UTC. Wizualny wygląd takich smug można porównać z fotografią poglądową wykonaną na plaży Rio Del Mar w Aptos w Kalifornii. To jednak osobna lokalizacja i zdjęcia tego miejsca nie należy przedstawiać jako dokumentacji zdarzenia w El Paso.
-
Pomiar naziemny: stacja CAMS na terenie kampusu UTEP nie zarejestrowała opadu docierającego do powierzchni. Sondowania atmosfery wykazały jednocześnie suchą warstwę powietrza poniżej wilgotniejszych poziomów.
Dopiero połączenie tych informacji pozwoliło potwierdzić zjawisko. Sam radar wskazywał obecność opadu, ale pozostałe pomiary wyjaśniały, dlaczego nie docierał on do ziemi.
W polskich warunkach virga bywa widoczna między innymi pod chmurami Altocumulus i Altostratus, a także pod chmurami kłębiastymi, gdy dolna troposfera jest sucha. Występuje również podczas opadów śniegu, szczególnie gdy chłodne, suche powietrze przy ziemi oddziela nas od wilgotniejszej warstwy wyżej.
Jest przy tym jeden ważny szczegół: virga nie zawsze oznacza spokojną pogodę. Parowanie opadu chłodzi powietrze, które może zacząć gwałtownie opadać. W przypadku silnie rozwiniętych chmur konwekcyjnych sprzyja to powstawaniu intensywnych prądów zstępujących, a niekiedy suchych mikroburstów – gwałtownych uderzeń wiatru przy powierzchni. Brak deszczu nie wyklucza więc zagrożenia silnymi porywami.
Jak odróżnić virgę od błędu radaru i sprawdzić, czy deszcz rzeczywiście spada?
Najbardziej wiarygodna metoda polega na porównaniu trzech obserwacji z tej samej lokalizacji i możliwie zbliżonego czasu: radarowej, wizualnej i naziemnej. Czwartym, pomocniczym elementem jest wilgotność powietrza.
Najpierw trzeba sprawdzić, co dokładnie przedstawia mapa. Jeżeli jest to CMAX, kolor informuje o maksymalnym echu w kolumnie atmosfery. Nie można z niego automatycznie wywnioskować natężenia opadu przy ziemi. Do oceny deszczu w Polsce lepiej dodatkowo wykorzystać produkt RainGRS IMGW-PIB, który łączy dane radarowe, deszczomierzowe i satelitarne. Jego pola mają rozdzielczość przestrzenną 1 km i czasową 10 minut.
Następnie należy spojrzeć pod chmurę. Gdy widać smugi kończące się wyraźnie nad horyzontem, jest to silna wskazówka obecności virgi. Jeżeli pasma opadu dochodzą do powierzchni, ale w miejscu obserwatora nadal jest sucho, przyczyną może być po prostu lokalny charakter deszczu. Szczególnie latem granica opadu potrafi przebiegać między sąsiednimi osiedlami.
Trzeci krok to pomiar przy ziemi. Najlepszy będzie deszczomierz znajdujący się możliwie blisko analizowanego punktu. Odczyt 0,0 mm oznacza brak zmierzonej sumy opadu, ale nie zawsze całkowity brak kropel. Przykładowo deszczomierz korytkowy o rozdzielczości 0,2 mm może nie wykazać bardzo słabego, krótkiego opadu, który nie spowodował jeszcze przechylenia korytka. Znaczenie mają też przedział raportowania i sprawność czujnika.
Rozważmy praktyczny scenariusz: mapa CMAX pokazuje nad obrzeżami Wrocławia echo 20–25 dBZ. W tym samym czasie lokalny deszczomierz nie wykazuje przyrostu sumy opadu, a obserwator widzi wyraźne smugi pod chmurą, które zanikają kilkaset metrów nad terenem. Dodatkowo temperatura przy ziemi wynosi 22°C, a punkt rosy 8°C. Różnica 14°C oznacza stosunkowo suche powietrze przy powierzchni.
W takiej sytuacji virga jest bardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem niż rzeczywisty deszcz w miejscu pomiaru. To jednak scenariusz przykładowy, a nie udokumentowane zdarzenie. Sama różnica temperatury i punktu rosy nie potwierdza, że cała warstwa między chmurą a powierzchnią jest sucha. Do dokładnej oceny potrzebny byłby profil pionowy, np. z radiosondażu albo odpowiedniego modelu meteorologicznego.
Nie warto też porównywać klatki radaru z 15:00 z dobową sumą opadu kończącą się o 06:00 następnego dnia, jeśli celem jest ustalenie, co wydarzyło się w konkretnej minucie. Przesunięcie czasowe i różna powierzchnia reprezentowana przez pomiary często tworzą pozorną sprzeczność.
W praktyce kolejność weryfikacji powinna być następująca: rodzaj produktu radarowego, zgodność czasu i miejsca pomiaru, odczyt deszczomierza, wygląd smug oraz pionowy rozkład wilgotności. Jeżeli echo występuje tylko na jednej klatce, nie przemieszcza się zgodnie z chmurami albo utrzymuje się stale w tym samym miejscu bez potwierdzenia innymi obserwacjami, trzeba dodatkowo rozważyć zakłócenia radarowe.
Ma to znaczenie przy podejmowaniu konkretnych decyzji. Rolnik nie powinien rezygnować z nawadniania wyłącznie dlatego, że radar pokazał opad. Organizator wydarzenia plenerowego nie powinien z kolei ignorować rozbudowanych chmur burzowych tylko dlatego, że deszczomierz wskazuje zero. W pierwszej sytuacji najważniejsza jest rzeczywista suma opadu i wilgotność gleby, w drugiej również ostrzeżenia IMGW-PIB, wyładowania atmosferyczne i ryzyko silnego wiatru.
FAQ – najczęstsze pytania o opad niewidoczny przy ziemi
Czy radar pokazujący 20 dBZ oznacza, że na ziemi pada deszcz?
Nie. Wartość około 20 dBZ może odpowiadać słabemu opadowi wykrywanemu w atmosferze, ale nie potwierdza jego dotarcia do powierzchni. Odczyt zależy również od rodzaju i rozmiaru cząstek oraz wysokości pomiaru.
Czy virga występuje tylko latem?
Nie. Występuje także zimą. Wówczas płatki śniegu i kryształki lodu mogą sublimować w suchej warstwie powietrza, zanim dotrą do ziemi.
Czy brak smug pod chmurą wyklucza virgę?
Nie. Smugi mogą być słabo widoczne z powodu oświetlenia, odległości, niskiego kontrastu lub innych chmur zasłaniających obserwację. Brak widocznego zjawiska nie jest dowodem, że opad dotarł do gruntu.
Czy wskazanie 0,0 mm na stacji oznacza całkowity brak opadu?
Nie zawsze. Bardzo drobny opad może pozostać poniżej rozdzielczości deszczomierza. Trzeba sprawdzić jego dokładność, okres pomiarowy oraz położenie względem analizowanego echa radarowego.
Co sprawdzić najpierw, kiedy radar pokazuje deszcz, a na zewnątrz jest sucho?
Zacznij od rodzaju mapy i czasu obserwacji. Jeśli oglądasz CMAX, porównaj go z produktem szacującym opad przy powierzchni oraz najbliższym aktualnym pomiarem naziemnym. Dopiero później oceniaj smugi pod chmurą i wilgotność powietrza. Najważniejszy błąd do wyeliminowania to traktowanie odbiciowości radarowej jak bezpośredniego pomiaru deszczu na ziemi.


